Institucione Kulturore dhe Sociale të Qytetit

Qyteti i Elbasanit mbart vlera dhe pasuri historike, arkeologjike e etnografike te nje rendesie kombetare qe burojne nga ekzistenca e tij shumeshekullore si vendbanim. Vlera me e madhe historike dhe kulturore e qytetit eshte e perqendruar ne Kalane e Elbasanit dhe muret rrethuese te saj, qe perbejne qëndrën historike dhe simbolin kryesor të qytetit të Elbasanit.

Sic u pershkrua ne seksionin e dyte, kjo zone paraqet nje “qytet me vete” - Qytetin Kala, me nje siperfaqe 1.3 ha dhe ku ndodhen banesa me arkitekturë karakteristike që përfshihen në tipin e vecantë të banesës qytetare si edhe monumente te tjera. Kalaja e Elbasanit, ndër kalate me të mëdha fushore ne Ballkan, eshte jo vetem deshmi e tre periudhave historike te ndërtimit te saj, perkatesisht, romake ne shekujt 1-3, bizantine pas shekullit 6-7 dhe turke ne shekullin 15; kjo zone eshte gjithashtu nje ansambel monumental ku shkrihen vlerat me te rendesishme kulturore, arsimore, fetare, etj, te permbledhura ne box x me poshte.

Shtepia muze

Vlerat e qendres historike te Elbasanit

• Muzeu Etnografik (1982) me arkitekture te shekullit 18 – deshmon vlerat historike dhe arkitektonike të banesës qytetare elbasanase. Ne procedurë shpronësimi dhe objektet jane të vjeteruara dhe nuk iu jane nenshtruar rikonstruksioneve.
• Shtëpia Muze “Kostandin Kristoforidhi” (1978)
• Muzeu i Shkolles Normale, godina ku në Shtator 1909 zhvilloi punimet i pari Kongres Kombëtar Arsimor, nder institucionet me te rendesishme te historise se arsimit kombetar shqiptar.
• Godina e ish-muzeut te luftes, nje godine tipike me arkitekture te periudhes 1920-1930, e gjendur ne anen perendimore te mureve te kalase.
• Objekte te rendesishme fetare si Kisha Ortodokse Shën Maria, Xhamia Mbret, Kisha Unite Katolike

Elementet e mesiperm, si dhe te tjere te shperndare ne qytet, te identifikuar ne cilesine e “shenjave dhe sinjaleve” me domethenes te territorit tyre, kane rolin e “berthamave gjeneratore” per “rilindjen e qytetit”, te cilat kane ardhur deri ne ditet tona ose jane zbehur ose zhdukur gradualisht. Ruajtja e trashegimise kulturore dhe historike perben nje problem te rendesishem per pasurite e te gjithe treves se Elbasanit. Mungesa e fondeve te nevojshme qe ka shoqeruar ne pergjithesi periudhen e tranzicionit, rrezikon deri ne humbjen e disa prej vlerave dhe objekteve karakteristike. Per shembull, mungesa e nje muzeu arkeologjik ve ne rrezik ruajtjen e pasurise se madhe arkeologjike te qytetit te Elbasanit. Nga ana tjeter, vleresimi dhe organizimi i ketyre vlerave paraqet mangesi ne funksion te rigjallerimit te qytetit. Ceshtja e mungeses se reklamimit dhe gjallerise verehet sidomos ne pjesen qendrore te qytetit, ne zonen historike te Kalase.

Kultura konservuese dhe kultura prodhuese te kombinuara bashke paraqesin nje burim per turizem, bazuar edhe ne asetet kulture-prodhuese te qytetit te Elbasanit. Kater institucionet kryesore aktualisht jane Teatri “Skampa”, Qendra e Kultures, Qendra Rinore, dhe Kinemaja e qytetit. Teatri i ndërtuar në vitin 1938 ka një kapacitet prej 292 vendesh dhe trupa e tij jep shfaqje ne qytetin e Elbasanit dhe rrethe te tjera te vendit. Ana funksionale e Qendres se Kultures paraqitet aktualisht me shume probleme si ne fushen e investimeve, ashtu edhe ne terheqjen e talenteve te reja. Nderkohe, Qendra Rinore “REIMAR”, e ndërtuar në vitin 1972, eshte riadaptuar ne vitin 2000 dhe zhvillon kurse per te rinj ne artizanat, vizatime, pingpong, futboll, lojra te ndryshme, biblioteke, etj. Kinema “Millenium”, ndërtuar në vitin 1966, ka nje kapacitet 600 vende dhe ka shërbyer si e tille gjatë gjithë kohës. Vlen të përmendet fakti që ajo është ruajtur e mirëmbajtur gjatë viteve të tranzicionit dhe sot është reabilituar plotësisht.

Nje nga pasurite e medha kulturore qe ka Elbasani eshte dhe fondi shume i pasur në sektorin e Albanologjise, pjese e bibliotekes publike te qytetit. Biblioteka e ndertuar në vitin 1934 me kontributet financiare filantropike të një familje elbasanase arriti ne vitin 2004 nje frektuentim 4,200 perdorues. Gjendja aktuale kushtezon ngritjen e dy bibliotekave te reja ne qytet, ose edhe ngritjen e disa bibliotekave ne zona te ndryshme te qytetit.

Në krye

Kalaja e Elbasanit

Kalaja e Elbasanit se bashku me muret rrethuese, banesa me arkitekturë karakteristike që përfshihen në tipin e vecantë të banesës qytetare si edhe monumente te tjera : Në qëndër të kalasë ndodhen : Kisha Ortodokse Shën Maria, e ndërtuar në shek. XVI, e djegur në vitin 1819 dhe e rindërtuar në vitin 1833; Xhamia Mbret e ndërtuar në shek. XVI; godina ku në Shtator 1909 zhvillon punimet i pari Kongres Kombëtar Arsimor, i cili vendosi hapjen e shkollës Normale; shtëpia Muze ku lindi Kostandin Kristoforidhi, personalitet i arsimit dhe kultures kombëtare Shqiptare; në anën veriore ndodhet Kisha Unite Katolike ndërtuar në vitet 30 te shekullit te XXte ; ne pjesen jugore ndodhet kulla e sahatit e larte rreth 47 m. Ne perimetrin jugor te kalase se qytetit, eshte ndertuar nje hendek i thelle rreth 2,5 m, i cili ndodhet jashte mureve te kalase. Ne anen perendimore te mureve te kalase ndodhet godina e ish muzeut te luftes, nje godine tipike me arkitekture te viteve ’20-’30.

Xhamia ne kala

Hamami i pazarit

Objekte kulti

Objekte kulti me vlera te sipikatura historike dhe arkitektonike si Kisha Kristianike e shek IV – VI të erës sonë, në kodrën pranë Shtëpise së Pritjes tek Ura e Zaranikes, Xhamia e Nazereshes është i pari objekt i kultit Islam, ndërtuar në shek XVI, Manastiri i Shën Gjon Vladimirit e ndërtuar në vitin 1381 dhe ndodhet në fshatin Shën Gjon, Kisha e Shelcanit dhe e Valshit ndërtuar në shek XVI ku ekzistojnë pikturat murale të mjeshtrit të madh të pikturës post bizantine Onufri, të cilat shquhen për origjinalitetin e tyre.

Elemente natyrale te spikatur dhe qe mbartin vlera te vecanta historike dhe tradicionale si Krasta e Madhe, rrapi ne sheshin qendror te qytetit, rrapi ne lindje te qytetit, ne veri te Stadiumit, pusi qe lahet vete dhe rrapi prane tij, etj. Pjese rruge, kalldreme cezma si Cezma e Bazistanit, pjeset e rruges Egnatia se bashku me urat (kembet e ures ne Topçias, etj), kalldreme te vjetra, etj.

Vila dhe banesa karakteristike per qytetin e Elbasanit si psh. muzeu Etnografik stili dhe arkitektura e te cilit datojnë atë në shek. XVIII dhe mbartin vlera historike të banesës qytetare elbasanase, me çardak, si edhe  te dallueshme ne arkitekturen e qytetit. Disa vila pergjate rruges “K. Kristoforidhi” (tek Xhepa), dy objekte tek rruga “Rinia” prane ish lulishtes se portokalleve, ish gjykata e vjeter, dy objekte pergjate rruges “11 Nentori” prane Klinikes dentare,  ish shkolla  “Naim Frasheri”, godina e shkolles se mesme pedagogjike, objekti i B.K.T.-se, objekti i bibliotekes, objektet pergjate bulevardit qe shenojne epoken e viteve ’60-70.

Në krye